Ортодонт нь шүд болон эрүүний бүтцийг зөв байрлалд оруулахад чиглэсэн шүдний эмчилгээний салбар юм. Амны хөндий, шүдний эрүүл мэндийн чухал хэсэг болох ортодонт нь шүдний бөөгнөрөл, зуултын гажиг (малокклюзи) болон эрүүний үл зохицлыг оношлох, эмчлэх чиглэлээр ажилладаг.
Ортодонт гэж юу вэ?
Ортодонт нь шүд болон эрүүг зөв байрлалд оруулахад чиглэсэн шүдний эмчилгээний салбар юм. Шүдний бөөгнөрөл, шүд хоорондын зай болон эрүүний үл зохицол зэрэг асуудлыг эмчилдэг. Зорилго нь гоо зүйн хувьд сайхан инээмсэглэл бүрдүүлэхийн зэрэгцээ амны хөндийн бүтцийг эрүүл, хэвийн ажиллуулахад оршино.
Ортодонт нь зөвхөн шүдийг тэгш харагдуулахтай холбоотой биш юм. Шүд зөв байрлалтай байх нь зажлах, ярих болон амны хөндийн цэвэрлэгээ зэрэг өдөр тутмын үйл ажиллагаанд мөн чухал ач холбогдолтой. Зөв байрлалтай шүдийг цэвэрлэхэд илүү хялбар байдаг тул шүд цоорох болон буйлны асуудлаас урьдчилан сэргийлэхэд тусалдаг.
Ортодонтын эмчилгээг хүүхэд наснаас эхлээд насанд хүрсэн бүх насны хүмүүст хийж болно. Шүд болон эрүүний бүтцийн асуудал нь янз бүрийн насанд илэрч болох бөгөөд үүнд тохируулан эмчилгээний төлөвлөгөө боловсруулдаг. Иймээс ортодонт нь бага насанд урьдчилан сэргийлэх болон нас ахисны дараа гажгийг засахад чухал салбар юм.
Ортодонт ямар асуудлыг эмчилдэг вэ?
Шүд зөв эгнээгээр байрлаагүй байх, дээд болон доод эрүү зөв зуулт үүсгэхгүй байх эсвэл шүдний байрлалын асуудал зэрэг нь ортодонтын эмчилгээний хүрээнд багтдаг. Ортодонтын эмчилдэг үндсэн асуудлууд:
- Шүдний бөөгнөрөл: Шүд амны хөндийд зөв эгнээгээр байрлалгүй, нэг шүд нөгөөгийнхөө урд эсвэл ард байрлахыг хэлнэ.
- Шүд хоорондын зай: Шүдний хооронд хэвийн хэмжээнээс их зай байх нь гадаад харагдах байдал болон шүдний эгнээнд нөлөөлж болно.
- Зуултын гажиг: Амаа хаах үед дээд болон доод шүд зөв нийлж зуулт үүсгэхгүй байхыг хэлнэ.
- Доод эрүү хойш байрлах: Доод эрүү дээд эрүүтэй харьцуулахад хойш байрласан байх нь нүүрний хажуу төрх болон зуултад нөлөөлж болно.
- Доод эрүү урагш байрлах: Доод эрүү дээд эрүүгээс урагш байрлах нь зажлах үйл ажиллагаа болон нүүрний бүтцэд өөрчлөлт үүсгэж болно.
- Нээлттэй зуулт: Амаа хаах үед урд эсвэл арын шүднүүд хоорондоо хүрэлцэхгүй байхыг хэлнэ.
- Гүн зуулт: Дээд урд шүд доод урд шүдийг хэвийн хэмжээнээс илүү бүрхсэнээр үүсдэг зуултын гажиг юм.
- Зөрүү зуулт: Дээд болон доод шүд зарим хэсэгтээ эсрэг байрлалаар зуулт үүсгэхийг хэлнэ.
- Ургаагүй шүд: Ургах ёстой шүд яс эсвэл буйлны дотор үлдсэн тохиолдолд ортодонтын үнэлгээ шаардлагатай байж болно.
- Зай хүрэлцэхгүй байх: Эрүүнд шүд зөв байрлах хангалттай зай байхгүй байхыг хэлнэ.
- Илүүдэл зай: Шүдний тоотой харьцуулахад эрүүнд хэт их зай байх нь шүд хоорондын завсар үүсэхэд хүргэж болно.
- Эрүүний хөгжлийн гажиг: Дээд болон доод эрүүний өсөлт, хөгжил хоорондоо зохицохгүй байх нь ортодонтын хянадаг асуудлуудын нэг юм.
- Сүүн шүд эрт унаснаас үүссэн шилжилт: Сүүн шүдийг эрт авах эсвэл алдах нь байнгын шүдний байрлалд сөргөөр нөлөөлж болно.
- Амаар амьсгалахтай холбоотой шүд, эрүүний асуудал: Удаан хугацаанд амаар амьсгалах зуршил нь шүд болон эрүүний бүтцийн хөгжилд нөлөөлж болно.
- Хуруугаа хөхөх зэрэг зуршлаас үүдэлтэй гажиг: Хүүхэд насны зарим зуршил нь шүдний эгнээ болон эрүүний бүтцийг өөрчилж болно.
Ортодонтын оношилгооны аргууд юу вэ?
Ортодонтын оношилгооны аргыг шүдний эгнээ, эрүүний харилцан зохицол болон зуултын бүтцийг зөв үнэлэхэд ашигладаг. Зөвхөн амны хөндийн харагдах байдал төдийгүй шүдний байрлал, эрүүний бүтэц, нүүрний хажуу төрх болон өсөлт хөгжлийн байдлыг хамтад нь үнэлдэг. Ортодонтын оношилгооны үндсэн аргууд:
- Эмнэлзүйн үзлэг: Ортодонтын эмч шүд, буйл, эрүүний зуулт болон нүүрний бүтцийг шууд үнэлдэг анхан шатны үзлэг юм.
- Рентген дүрс оношилгоо: Шүд, шүдний үндэс болон эрүүний ясыг нарийвчлан шинжлэх боломж олгодог дүрс оношилгооны аргуудыг хамарна.
- Панорам рентген зураг: Бүх шүд, шүдний үндэс болон эрүүний ясыг нэг зураг дээр ерөнхийд нь үнэлэх боломж олгодог.
- Хажуугийн цефалометрийн зураг: Дээд болон доод эрүүний хоорондын болон гавлын бүтэцтэй харьцах байрлалыг шинжлэхэд ашигладаг хажуу талаас авсан рентген зураг юм.
- Гурван хэмжээст дүрслэл (CBCT): Ялангуяа илүү нарийвчилсан шинжилгээ шаардлагатай үед эрүү болон шүдний бүтцийг гурван хэмжээстээр үнэлэхэд тусалдаг.
- Ортодонтын оношилгооны загвар: Өвчтөний амны хөндийн хэв авч уламжлалт гипсэн загвар эсвэл дижитал скан ашиглан гурван хэмжээст загвар үүсгэдэг. Эдгээр загвар дээр шүдний эгнээ, бөөгнөрлийн хэмжээ болон шүдний нумын бүтцийг шинжилдэг.
- Гэрэл зургийн шинжилгээ: Нүүрний урд болон хажуу талаас авсан зураг, амны хөндийн гэрэл зургийг ашиглан шүдний эгнээ, уруулын харилцаа, буйлны харагдах байдал болон нүүрний гоо зүйг үнэлдэг.
- Зуултын шинжилгээ: Дээд болон доод шүд хоорондоо хэрхэн хүрэлцэж байгааг шинжилж, зуултын гажгийг тодорхойлоход тусалдаг.
- Зайн шинжилгээ (шүдний нумын шинжилгээ): Эрүүнд шүдийг зөв эгнээгээр байрлуулах хангалттай зай байгаа эсэхийг хэмжилтээр үнэлдэг.
- Өсөлт, хөгжлийн үнэлгээ: Ялангуяа хүүхэд болон өсвөр насныхны эрүүний хөгжил ямар шатанд байгааг шинжилж, эмчилгээний хугацааг төлөвлөдөг.
- Үйл ажиллагааны үнэлгээ: Зажлах, залгих, ярих болон амны хөндийн зуршил зэрэг амны бүтцэд нөлөөлж болох үйл ажиллагааг үнэлдэг.
Ортодонтын эмчилгээний аргууд юу вэ?
Ортодонтын эмчилгээний арга нь бүх өвчтөнд ижил байдаггүй. Учир нь хүн бүрийн шүдний эгнээ, эрүүний бүтэц болон шаардлагатай эмчилгээ өөр байна. Иймээс ортодонтын эмчилгээний аргыг асуудлын зэргийн түвшин болон эмчилгээний зорилгод нийцүүлэн ортодонтын эмч тухайн хүнд зориулан тодорхойлдог. Үндсэн эмчилгээний аргууд:
Металл брекет эмчилгээ
Металл брекет нь шүдний гадаргууд тогтоож, утасны тусламжтайгаар шүдийг хугацааны явцад хөдөлгөдөг уламжлалт ортодонтын эмчилгээний аргуудын нэг юм. Бат бөх бүтэцтэй, үр дүнтэй учраас түгээмэл хэрэглэдэг.
Керамик брекет эмчилгээ
Керамик брекет нь шүдний өнгөтэй ойролцоо харагддаг тул гоо зүйн давуу талтай, тогтмол ортодонтын эмчилгээний арга юм. Металл брекеттэй ижил зарчмаар ажилладаг боловч гаднаас бага анзаарагддаг.
Тунгалаг каппын эмчилгээ
Тунгалаг капп нь шүдэнд зүүж, салгаж болдог бөгөөд шүдийг үе шаттайгаар хөдөлгөдөг ортодонтын төхөөрөмж юм. Гоо зүйн үзэмжтэй, өдөр тутмын амьдралд тав тухтай хэрэглэгддэг тул олон өвчтөн сонгодог.
Лингвал ортодонтын эмчилгээ
Лингвал эмчилгээний үед брекетийг шүдний урд гадаргууд бус, арын гадаргууд байрлуулдаг. Ингэснээр гаднаас харагдахгүй, далд ортодонтын эмчилгээний сонголтыг бүрдүүлдэг.
Авагддаг аппаратын эмчилгээ
Авагддаг аппарат нь өвчтөн өөрөө зүүж, салгаж болдог бөгөөд ялангуяа хөнгөн хэлбэрийн ортодонтын асуудал эсвэл хүүхдийн өсөлт хөгжлийг чиглүүлэхэд ашигладаг төхөөрөмж юм. Эрүүний хөгжлийг дэмжих эсвэл тодорхой шүдийг хөдөлгөх зорилгоор хэрэглэж болно.
Тогтмол аппаратын эмчилгээ
Тогтмол аппарат нь өвчтөн өөрөө салгаж болдоггүй, шүдэнд тогтоодог ортодонтын төхөөрөмж юм. Шүдийг хяналттайгаар хөдөлгөх үр дүнтэй эмчилгээний арга болгон ашигладаг.
Эрүү тэлэх эмчилгээ
Эрүү нарийн өвчтөнд дээд эрүүг тэлэхэд тусалдаг ортодонтын аргыг хэрэглэж болно. Энэхүү эмчилгээ нь ялангуяа өсөлт хөгжлийн насанд байгаа хүмүүсийн эрүүний бүтцийг илүү тэнцвэртэй болгоход тусалдаг.
Функциональ аппаратын эмчилгээ
Функциональ аппарат нь дээд болон доод эрүүний харилцан байрлалыг засахад тусалдаг ортодонтын төхөөрөмж юм. Ихэвчлэн өсөлтийн насны хүүхдийн эрүүний хөгжлийг чиглүүлэх зорилгоор ашигладаг.
Шурагтай аппарат
Шурагтай аппарат нь ялангуяа өсөлтийн насны хүүхдийн эрүү нарийслыг засах, шүд ургах зай гаргахад ашигладаг, шураг механизмтай авагддаг ортодонтын төхөөрөмж юм. Шүдний бөөгнөрөл үүсэхээс сэргийлж, эрүүний бүтцийг зөв байрлалд оруулахад тусалдаг.
Үр дүнг тогтворжуулах эмчилгээ
Идэвхтэй ортодонтын эмчилгээ дууссаны дараа гарсан үр дүнг хадгалахын тулд тогтворжуулах эмчилгээнд шилжинэ. Энэ үе шатанд шүдийг хуучин байрлалдаа буцаж шилжихээс сэргийлэх зорилгоор тогтворжуулах аппарат хэрэглэдэг.
Ретейнер хэрэглэх
Ретейнер гэж нэрлэдэг тогтоогч аппаратыг ортодонтын эмчилгээний дараа шүдний шинэ байрлалыг хадгалахад ашигладаг. Тогтмол болон зүүж, салгаж болдог төрөлтэй.
Ортогнатик мэс засалтай хослуулсан ортодонтын эмчилгээ
Эрүүний үл зохицол хүнд хэлбэртэй зарим өвчтөнд ортодонтын эмчилгээг мэс заслын ажилбартай хамт төлөвлөж болно. Энэхүү арга нь зөвхөн шүд төдийгүй эрүүний бүтцийг засах зорилготой.
Эрт үеийн ортодонтын эмчилгээ
Хүүхэд насанд хийдэг эрт үеийн ортодонтын эмчилгээг эрүүний хөгжлийг чиглүүлэх, ирээдүйд үүсэж болох илүү ноцтой асуудлаас урьдчилан сэргийлэх зорилгоор төлөвлөж болно. Энэхүү арга нь өсөлт хөгжлийн үеийн давуу талыг ашиглахад чиглэдэг.
