Эрхтэн шилжүүлэн суулгах гэдэг нь үйл ажиллагаагаа алдсан эрхтнийг амьд эсвэл нас барсан донороос авсан эрүүл эрхтнээр солих үйл явц юм. Хүнд шатны эрхтний дутагдалтай өвчтөнүүдэд хэрэглэдэг хамгийн үр дүнтэй эмчилгээний аргуудын нэг болох энэхүү үйл явц нь тохирох донор сонгох, мэс засал хийх болон шилжүүлэн суулгасны дараах тогтмол хяналтыг хамардаг.
Эрхтэн шилжүүлэн суулгах гэж юу вэ?
Эрхтэн шилжүүлэн суулгах гэдэг нь үүргээ гүйцэтгэх боломжгүй хэмжээнд гэмтсэн эрхтнийг амьд донороос эсвэл тархины үхэл тогтоогдсон нас барсан донороос авсан эрүүл эрхтнээр солих үйл явц юм. Үүний зорилго нь эрхтний дутагдлын улмаас амь насанд аюул учруулж буй байдлыг арилгаж, өвчтөний насыг уртасгах явдал юм.
Анагаах ухаанд “эрхтний трансплантаци” гэж нэрлэдэг эрхтэн шилжүүлэн суулгах эмчилгээ нь ихэвчлэн тухайн эрхтэн хангалттай ажиллахаа больж, эмийн болон бусад эмчилгээ үр дүнгүй болсон төгсгөлийн шатны эрхтний дутагдлын үед хийгддэг. Энэ үед эрхтэн шилжүүлэн суулгах нь олон өвчтөний хувьд хамгийн үр дүнтэй, удаан хугацааны эмчилгээний сонголт байж болно.
Эрхтэн шилжүүлэн суулгах ямар төрлүүд байдаг вэ?
Эрхтэн шилжүүлэн суулгах төрлийг шилжүүлэн суулгах эрхтнийг хэнээс авсан болон донор, хүлээн авагчийн хоорондын нийцлээс хамааран ангилдаг. Бүх шилжүүлэн суулгалтыг ижил аргаар хийдэггүй. Заримыг нь тухайн хүний өөрийн эдээр, заримыг нь өөр хүнээс, заримыг нь тусгай аргаар хийдэг. Эрхтэн шилжүүлэн суулгах төрлүүд:
Автографт
Автографт гэдэг нь тухайн хүний өөрийн эдийг өөрийнх нь биед шилжүүлэн суулгахыг хэлнэ. Донор болон хүлээн авагч нэг хүн учраас дархлааны тогтолцоо шилжүүлэн суулгасан эдийг эсэргүүцэх эрсдэл маш бага байдаг. Энэ арга нь ихэвчлэн эд шилжүүлэн суулгахад хэрэглэгддэг.
Аллографт
Аллографт гэдэг нь нэг төрөл зүйлийн, өөрөөр хэлбэл хүнээс хүнд хийдэг боловч генетикийн хувьд ялгаатай хүмүүсийн хооронд хийгдэх шилжүүлэн суулгалт юм. Өнөө үед хамгийн түгээмэл хэрэглэгддэг эрхтэн шилжүүлэн суулгах төрөл бөгөөд дархлааны нийцэл маш чухал үүрэгтэй.
Изографт
Изографт гэдэг нь генетикийн хувьд бүрэн ижил хүмүүсийн хооронд хийгдэх шилжүүлэн суулгалт юм. Үүний хамгийн түгээмэл жишээ нь ижил ихрүүдийн хооронд хийгдэх шилжүүлэн суулгалт юм. Генетикийн ижил төстэй байдлын улмаас эсэргүүцэх эрсдэл бага байдаг.
Ксенографт
Ксенографт гэдэг нь өөр өөр төрөл зүйлийн хооронд хийгдэх шилжүүлэн суулгалт юм. Жишээлбэл, амьтнаас хүнд эд эсвэл эрхтэн шилжүүлэн суулгах нь энэ ангилалд багтана. Төрөл зүйлийн ялгаатай байдлын улмаас дархлааны тогтолцооны хувьд тусгай үнэлгээ шаарддаг.
Хуваан шилжүүлэн суулгах
Энэ аргаар нэг донороос авсан эрхтнийг хоёр өөр хүнд шилжүүлэн суулгах боломжтойгоор хуваадаг. Ялангуяа элэг шилжүүлэн суулгах үед хэрэглэж болно. Эрхтэн хүлээж буй өвчтөний тоо их үед энэ нь чухал сонголт болдог.
Домино шилжүүлэн суулгалт
Домино шилжүүлэн суулгалтын үед нэг өвчтөнд шинэ эрхтэн шилжүүлэн суулгахдаа тухайн өвчтөнөөс авсан эрхтнийг тохиромжтой нөхцөлд өөр өвчтөнд шилжүүлэн суулгаж болно. Энэ арга нь гинжин хэлхээ бүхий шилжүүлэн суулгах үйл явцыг бий болгодог.
ABO бүлэг үл тохирох шилжүүлэн суулгалт
ABO бүлэг үл тохирох шилжүүлэн суулгалт гэдэг нь цусны бүлэг таарахгүй байсан ч тодорхой эмнэлгийн бэлтгэлийн дараа хийдэг шилжүүлэн суулгалт юм. Ийм төрлийн шилжүүлэн суулгалт нь илүү нарийн төлөвлөлт, хяналт шаарддаг.
Эрхтнийг хэнээс шилжүүлэн суулгадаг вэ?
Эрхтнийг эрүүл мэндийн зохих шалгуур хангасан амьд донороос эсвэл тархины үхэл тогтоогдсон нас барсан донороос шилжүүлэн суулгана. Хүссэн хүн бүр донор болох боломжгүй. Донорын ерөнхий эрүүл мэнд, халдварт өвчтэй эсэх, эрхтний үйл ажиллагаа болон эдийн нийцлийг нарийвчилсан шинжилгээгээр үнэлдэг.
Амьд донор
Амьд донор гэдэг нь өөрийн хүсэлтээр, эмнэлгийн хувьд тохиромжтой гэж үзэгдсэн тохиолдолд эрхтнээ хандивлаж буй хүнийг хэлнэ. Амьд донороос эрхтэн шилжүүлэн суулгах үед дөрөвдүгээр зэрэг хүртэлх цусан болон гэр бүлийн төрөл садан донор болж болно:
- 1-р зэргийн төрөл садан: эх, эцэг, хүүхэд
- 2-р зэргийн төрөл садан: ах, эгч, дүү, өвөө, эмээ, ач, зээ
- 3-р зэргийн төрөл садан: авга ах, авга эгч, нагац ах, нагац эгч, ах, эгч, дүүгийн хүүхэд
- 4-р зэргийн төрөл садан: 3-р зэргийн төрөл садны хүүхдүүд
Төрөл садны бус хүмүүсийн хооронд эрхтэн шилжүүлэн суулгах үед хүлээн авагч болон донорыг Мужийн Эрүүл мэндийн газрын дэргэд байгуулагдсан ёс зүйн хороо үнэлдэг. Хоёр хүний хооронд эмнэлгийн, ёс зүйн болон хууль эрх зүйн ямар нэгэн асуудал байхгүйг ёс зүйн хороо баталсан тохиолдолд шилжүүлэн суулгах ажиллагааг зөвшөөрнө.
Нас барсан донор
Нас барсан донор гэдэг нь тархины үхэл нь эмнэлгийн хувьд бүрэн тогтоогдож, эргэж сэргэх боломжгүйгээр нас барсан хүнийг хэлнэ. Тархины үхэл тогтоогдсон хүний эрхтнийг гэр бүлийн зөвшөөрөл болон хууль ёсны ажиллагаа дууссаны дараа шилжүүлэн суулгахад ашиглаж болно. Нас барсан донорын хандив нь эрхтэн хүлээж буй өвчтөнүүдийн хамгийн чухал эх үүсвэрүүдийн нэг юм.
Ямар эрхтэн, эдийг шилжүүлэн суулгадаг вэ?
Шилжүүлэн суулгаж болох эрхтэн, эдийг эмнэлгийн тохиромжтой байдал болон хууль эрх зүйн зохицуулалтын хүрээнд тогтоодог. Өнөө үед хамгийн түгээмэл шилжүүлэн суулгадаг эрхтнүүд:
- Бөөр
- Элэг
- Зүрх
- Уушги
- Нойр булчирхай
- Нарийн гэдэс
Эдгээр эрхтэн нь ихэвчлэн төгсгөлийн шатны эрхтний дутагдалтай өвчтөнүүдэд амин чухал ач холбогдолтой. Ялангуяа бөөр болон элэг шилжүүлэн суулгах нь амьд донороос хийж болох хамгийн түгээмэл эрхтэн шилжүүлэн суулгалтын төрөлд багтдаг.
Эрхтнээс гадна төрөл бүрийн эдийг мөн шилжүүлэн суулгаж болно. Хамгийн түгээмэл шилжүүлэн суулгадаг эдүүд:
- Эвэрлэг бүрхэвч (нүдний тунгалаг давхарга)
- Ясны чөмөг (үүдэл эс шилжүүлэн суулгах)
- Зүрхний хавхлага
- Судас (судасны графт)
- Яс болон мөгөөрсний эд
- Арьс
Эд шилжүүлэн суулгах нь амь насыг аврахаас гадна алдагдсан үйл ажиллагааг сэргээх боломжтой. Жишээлбэл, эвэрлэг бүрхэвч шилжүүлэн суулгах нь хараагаа алдсан өвчтөний харах чадварыг сэргээж болно.
Хэн эрхтэн, эдийн донор болж болох вэ?
Амьд эрхтний донор болохын тулд дараах үндсэн шаардлагыг хангасан байх ёстой:
- 18 нас хүрсэн байх
- Сэтгэцийн хувьд эрүүл байх
- Сайн дураар, ямар нэгэн дарамт шахалтгүйгээр шийдвэр гаргасан байх
- Хүнд хэлбэрийн архаг өвчингүй байх
- Эрхтний үйл ажиллагаа эрүүл байх
Амьд донор нь ихэвчлэн нэг бөөр эсвэл элэгний тодорхой хэсгийг хандивлаж болно. Донор болох хүнийг нарийвчилсан эмнэлгийн шинжилгээнд хамруулж, хандив нь донор болон хүлээн авагчийн аль алинд аюулгүй эсэхийг үнэлдэг.
Хүн бүр эрүүл байх хугацаандаа эрхтнээ хандивлах хүсэлтэйгээ илэрхийлж болно. Тархины үхэл тогтоогдсон хүн гэр бүлийн зөвшөөрөл болон хууль ёсны ажиллагаа дууссаны дараа эрхтэн, эдийн донор болж болно.
Эд хандивлах үед мөн адил ерөнхий эрүүл мэндийн байдлыг үнэлдэг. Эвэрлэг бүрхэвч зэрэг зарим эдийг тодорхой насны хязгаарт багтаж, халдварт өвчингүй тохиолдолд хандивлаж болно. Эд хандивлах насны хязгаар нь хандивлах эдийн төрлөөс хамааран өөр байж болно.
Хэнд эрхтэн шилжүүлэн суулгаж болох вэ?
Эрхтэн шилжүүлэн суулгах эмчилгээг төгсгөлийн шатны эрхтний дутагдалтай бөгөөд одоо хэрэглэж буй эмчилгээ хангалттай үр дүн өгөөгүй өвчтөнд хийж болно. Дараах тохиолдлуудад эрхтэн шилжүүлэн суулгах асуудлыг ихэвчлэн авч үздэг:
- Төгсгөлийн шатны бөөрний дутагдал
- Хүнд шатны элэгний дутагдал
- Зүрхний дутагдал
- Уушгины дутагдал
- Нойр булчирхайн дутагдал
- Гэдэсний дутагдал
Эдгээр өвчтөнд эмийн эмчилгээ, диализ болон бусад дэмжих эмчилгээ үр дүнгүй болсон үед эрхтэн шилжүүлэн суулгах нь хамгийн үр дүнтэй эмчилгээний сонголт байж болно.
Эрхтэн шилжүүлэн суулгахад тогтоосон дээд насны хязгаар байдаггүй. Өвчтөний биологийн нас, ерөнхий эрүүл мэнд болон мэс заслыг даах чадвар нь хамгийн чухал. Тохиромжтой гэж үзсэн өндөр настай өвчтөн ч шилжүүлэн суулгах эмчилгээнд нэр дэвшиж болно.
Эрхтнээ хаана, хэрхэн хандивлах вэ?
Дараах байгууллагуудад эрхтний хандив бүртгүүлж болно:
- Эмнэлгүүд
- Мужийн Эрүүл мэндийн газрууд
- Цагдаагийн газрууд (жолооны үнэмлэх шинээр авах эсвэл сунгуулах үед)
- Эрхтэн шилжүүлэн суулгах төвүүд
- Эрхтэн шилжүүлэн суулгах чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг сан, холбоод
- Эрхтний хандив хүлээн авдаг эрүүл мэндийн төвүүд
Өнөө үед e-Devlet цахим төрийн системээр дамжуулан эрхтнээ хандивлах хүсэлтээ мөн бүртгүүлэх боломжтой. Хандивын карт авсан байсан ч тархины үхэл тогтоогдсон үед гэр бүлийн зөвшөөрөл үйл явцын чухал хэсэг хэвээр байна. Иймээс эрхтнээ хандивлах хүсэлтэй хүмүүс шийдвэрээ гэр бүлийн гишүүдтэйгээ хуваалцахыг зөвлөдөг.
Эрхтэн шилжүүлэн суулгасны дараах эдгэрэлтийн явц ямар байдаг вэ?
Эрхтэн шилжүүлэн суулгасны дараах эдгэрэлтийн явц нь өвчтөний ерөнхий эрүүл мэнд болон шилжүүлэн суулгасан эрхтний төрлөөс хамаарч өөр байдаг. Мэс заслын дараа өвчтөнийг тодорхой хугацаанд эмнэлэгт, ихэвчлэн эрчимт эмчилгээний тасагт хянаж, эрхтэн хэвийн ажиллаж байгаа эсэхийг шалгана. Эмнэлгээс гарсны дараа эмчийн тогтмол үзлэг болон цусны шинжилгээнд хамруулна.
Бие организм шилжүүлэн суулгасан эрхтнийг эсэргүүцэхээс сэргийлэхийн тулд дархлаа дарангуйлах эмийг өдөр бүр тогтмол хэрэглэх шаардлагатай. Энэ хугацаанд халдвараас сэргийлэх, тэнцвэртэй хооллох, эмчийн зөвлөмжийг дагаж мөрдөх нь маш чухал. Тогтмол хяналт, эмчилгээний дэглэмийг мөрдсөнөөр олон өвчтөн аажмаар өдөр тутмын амьдралдаа аюулгүй эргэн орж чаддаг.
Эрхтэн шилжүүлэн суулгах төв сонгохдоо юуг анхаарах вэ?
Эрхтэн шилжүүлэн суулгах төв сонгохдоо туршлага, мэргэжлийн баг болон техникийн дэд бүтэц нь хамгийн чухал шалгууруудын нэг юм. Тус төв нь олон салбарын мэргэжилтнээс бүрдсэн багтай, дэвшилтэт эрчимт эмчилгээний боломжтой, тогтмол хяналтын хөтөлбөр хэрэгжүүлдэг байх нь маш чухал. Мөн тухайн төвийн хийсэн шилжүүлэн суулгалтын тоо болон амжилтын түвшнийг найдвартай байдлын хувьд харгалзан үзэх хэрэгтэй.
Medipol Эрүүл мэндийн групп нь туршлагатай академик баг, дэвшилтэт технологийн дэд бүтэц болон өвчтөнд төвлөрсөн арга барилаар эрхтэн шилжүүлэн суулгах үйл явцыг цогцоор удирддаг. Мэс заслын өмнөх бэлтгэл, мэс засал болон шилжүүлэн суулгасны дараах урт хугацааны хяналтыг уялдуулан хэрэгжүүлж, өвчтөнд аюулгүй, иж бүрэн эмчилгээний боломж олгодог.
Эрхтэн шилжүүлэн суулгахтай холбоотой түгээмэл асуултууд
Эрхтэн шилжүүлэн суулгах ямар шаардлагатай вэ?
Эрхтэн шилжүүлэн суулгахын тулд өвчтөн төгсгөлийн шатны эрхтний дутагдалтай, мэс засалд тохиромжтой бөгөөд эмнэлгийн үнэлгээнд хамрагдсан байх шаардлагатай.
Эд, эрхтний трансплантаци гэж юу вэ?
Эд, эрхтний трансплантаци гэдэг нь үйл ажиллагаагаа алдсан эрхтэн эсвэл эдийг эрүүл донороос авч өвчтөнд шилжүүлэн суулгахыг хэлнэ.
Дэлхийн анхны амжилттай эрхтэн шилжүүлэн суулгалт юу байсан бөгөөд хэн хийсэн бэ?
Дэлхийн анхны амжилттай эрхтэн шилжүүлэн суулгалтыг 1954 онд бөөр шилжүүлэн суулгах мэс заслаар хийсэн бөгөөд доктор Жозеф Мюррей гүйцэтгэсэн.
Аль эрхтнийг хамгийн их шилжүүлэн суулгадаг вэ?
Дэлхий даяар болон Турк улсад хамгийн түгээмэл хийгддэг эрхтэн шилжүүлэн суулгалт нь бөөр шилжүүлэн суулгах мэс засал юм.
Эрхтэн шилжүүлэн суулгахад насны хязгаар байдаг уу?
Эрхтэн шилжүүлэн суулгахад тогтоосон насны хязгаар байдаггүй. Хамгийн чухал нь өвчтөний ерөнхий эрүүл мэндийн байдал юм.
Эрхтэн шилжүүлэн суулгахад цусны бүлэг тохирох шаардлагатай юу?
Ихэнх шилжүүлэн суулгалтад цусны бүлэг тохирох шаардлагатай боловч зарим тусгай тохиолдолд ABO бүлэг үл тохирох шилжүүлэн суулгалтыг хийж болно.
Ямар эрхтнийг шилжүүлэн суулгах боломжгүй вэ?
Эрүүл эрхтэн бүрийг хандивлаж болох боловч мэдрэлийн тогтолцоо зэрэг бүхэлд нь шилжүүлэн суулгах боломжгүй зарим эрхтэн, эдийг өнөөгийн байдлаар шилжүүлэн суулгах боломжгүй байна.
Тархины үхэл тогтоогдсоноос хэдэн цагийн дараа эрхтэн шилжүүлэн суулгадаг вэ?
Тархины үхэл бүрэн тогтоогдсоны дараа эрхтний амьдрах чадвар хадгалагдах хугацаанд, ихэвчлэн 24 цагийн дотор шилжүүлэн суулгах үйл явцыг эхлүүлдэг.
